وبـــــــلاگ قـــــــــرآن و عـــــــترت
سایت تخصصی قــرآن شناسی و تــدبّر در قرآن کریم و معارف اهل البیت علیهم السّلام
صفحه نخست       پست الکترونیک          تماس با ما              ATOM            طراح قالب
گروه طراحی قالب من گروه طراحی قالب من گروه طراحی قالب من گروه طراحی قالب من گروه طراحی قالب من
درباره وبلاگ


قال رسول الله صلی الله علیه

و آله و سلّم :


مَن اَرادَ عِلمَ الاَوَّلینَ وَالآخَرینَ،

فَلیُثَوِّرِ القُرآنَ


هر که علم اولین و آخرین را میخواهد،

باید آن را در قرآن بجوید.


کنزل العمال ج1 ص548




مدیر وبلاگ :سیّد محمّد روحانی
مطالب اخیر
نظرسنجی
میزان رضایتمندی خود را از مطالب وب سایت بیان بفرمایید






برچسبها


اصحاب ایْـكَـه

(تـدبّـر قـرآنـی)


"اصحاب ایْكَه" ساكنان بیشه زارى بودند كه بر اثر كم فروشى و در پى تكذیب حضرت شعیب علیه السلام با عذاب الهى نابود شدند.


این عنوان به صورت تركیب اضافى «اصحاب الایكه» 4 بار در آیات 78 حجر/ 15؛ 176، شعراء/ 26؛ 13، ص/ 38 و 14 ق/ 50 آمده است.

ایكه به معناى درخت، و جمع آن «أیْك» به معناى انبوه درختان است. «1» قتاده، ایكه را بیشه اى دانسته كه بیشتر درختان آن «دَوْم» است كه آن را «مُقْل» نیز گویند. «2» دَوْم نوعى درخت خرما و مُقْل میوه یا صمغ آن است. «3» انبوهى از درختان اراك یا خرما، درختان بسیار درهم پیچیده «4»، درخت یا درختى كه شاخه هایش در هم پیچیده «5» معانى دیگرى است كه براى ایكه بیان شده است. در این میان نظرى هم بر خلاف موارد پیشگفته، ایكه رانام قریه و شهر دانسته است. «6»


قرآن كریم اصحاب ایكه را امت شعیب معرفى می كند. (شعراء/ 26، 176- 177) نامیدن آنان به اصحاب ایكه یا از آن رو بوده است كه در منطقه اى پر آب و درخت با میوه فراوان زندگى می كردند «7» یا از آن رو كه ایكه (درختى) را می پرستیدند. «8»


اگر به روایت ترتیب نزولى كه زركشى در البرهان آورده است «9» اعتماد كنیم برای  نخستین بار در سوره ق و در كنار قوم نوح، اصحاب رسّ، ثمود، عاد، فرعون، اخوان لوط و قوم تُبَّع، از اصحاب ایكه نیز یاد شده و بدون آنكه هیچ معرفى از آنان ارائه شود، تنها بر این نكته تأكید شده كه آنان پیامبر خود را تكذیب كردند و مستحق وعید الهى شدند.


كَذَّبَت قَبلَهُم قَومُ نوحٍ واصحبُ الرَّسّ وثَمود وعادٌ وفِرعَونُ واخونُ لوط واصحبُ الایكَةِ وقَومُ تُبَّعٍ كُلٌّ كَذَّبَ الرُّسُلَ فَحَقَّ وعید

ق/ 50، 12- 14

 سپس براى بار دوم در سوره «ص» با همان تعریف مبهم و مختصر و در كنار همان گروههاى یاد شده از آنان نیز نام برده شده و افزون بر آن، در این سوره می گوید: آنان به تعجیل از خدا می خواستند كه پیش از رسیدن روز حساب عذابشان كند.

كَذَّبَت قَبلَهُم قَومُ نوحٍ وعادٌ وفِرعَونُ ذو الاوتاد وثَمودُ وقَومُ لوطٍ واصحبُ لَیكَةِ اولكَ الاحزاب ان كُلٌّ الّا كَذَّبَ الرُّسُلَ فَحَقَّ عِقاب وقالوا رَبَّنا عَجّل لَنا قِطَّنا قَبلَ یَومِ الحِساب

ص/ 38، 12- 16

روشن ترین معرفى از اصحاب ایكه در سوره شعراء آمده كه به فاصله 9 سوره پس از سوره «ص» نازل شده است. در این سوره اصحاب ایكه، قوم شعیب معرفى شده اند كه پیش از شعیب، دیگر فرستادگان الهى را تكذیب كرده بودند.

كَذَّبَ اصحبُ الَیكَةِ المُرسَلین

 شعراء/ 26، 176


شعیب آنان رابه ترس از خدا فرا می خواند.

اذ قالَ لَهُم شُعَیبٌ الا تَتَّقون

 شعراء/ 26، 177

 

و با معرفى خود به عنوان پیامبر امین و درستكار براى آنان، از ایشان میخواست تقواى الهى را رعایت كرده و از او اطاعت كنند

انّى لَكُم رَسولٌ امین فَاتَّقُوا اللَّهَ واطیعون

 شعراء/ 26، 178- 179

 و اعلام می داشت كه در برابر هدایتشان مزدش بر عهده پروردگار جهانیان است و از آنان مزدى نمی خواهد
وما اسَلُكُم عَلَیهِ مِن اجرٍ الّا عَلی  رَبّ العلَمین

(شعراء/ 26، 180

شاید بتوان از ظاهر آیات بعد استفاده كرد كه بزرگ‏ترین انحراف اصحاب ایكه كم فروشى بوده است، ازاین رو شعیب علیه السلام ضمن دعوت آنها به كامل دادن پیمانه، آنان را از كم فروشى نهى می كرد

اوفُوا الكَیلَ ولا تَكونوا مِنَ المُخسِرین

 شعراء/ 26، 181

 

و از آنان می خواست كه با ترازوى درست و كفه هاى برابر وزن كنند و از ارزش اموال مردم نكاهند كه چنین كارى فساد است و آنان نباید با كم فروشى در زمین فساد كنند: «10»

وزِنوا بِالقِسطاسِ المُستَقیم ولا تَبخَسُوا النّاسَ اشیاءَهُم ولا تَعثَوا فِى الارضِ مُفسِدین

شعراء/ 26، 182- 183
برخى از مفسران فساد مورد اشاره این آیه را به راهزنى، غارت اموال، نابود كردن زراعت «11»، و احیاناً قتل «12»، تفسیر كرده، این اعمال را نیز از جمله انحرافها و كارهاى نارواى اصحاب ایكه برشمرده اند
اصحاب ایكه در برابر دعوت شعیب ایستادگى و او را جادو شده معرفى كردند و با برابر دانستن شعیب با خودشان، او را در ادعاى رسالتش از جانب خدا دروغگو شمردند.


قالوا انَّما انتَ مِنَ المُسَحَّرین وما انتَ الّا بَشَرٌ مِثلُنا وان نَظُنُّكَ لَمِنَ الكذِبین

شعراء/ 26، 185- 186


و ناباورانه و با استهزا «13» به او پیشنهاد دادند كه اگر در ادعایش راستگوست پاره آسمان بر سر آنان فرود آورد.

فَاسقِط عَلَینا كِسَفًا مِنَ السَّماءِ ان كُنتَ مِنَ الصدِقین

شعراء/ 26، 187

 اما شعیب با واگذاردن امر آنان به خداوند «14» و اینكه خداوند به فرجام آنان داناست، به آنان فرمود: خدا به آنچه می كنید داناتر است؛ یعنى اختیار عذاب به دست من نیست «15»

 قالَ رَبّى اعلَمُ بِما تَعمَلون

شعراء/ 26، 188

 اصحاب ایكه شعیب را تكذیب كردند و در پى تكذیب آنان، عذاب روزِ سایبان یا ابر، آنان را فرو گرفت

فَكَذَّبوهُ فَاخَذَهُم عَذابُ یَوم الظُّلَّةِ

شعراء/ 26، 189

 روز نزول عذاب بر اصحاب ایكه به «روز بزرگ» وصف شده است

انَّهُ كانَ عَذابَ یَومٍ عَظیم

شعراء/ 26، 189

درباره كیفیت عذاب اصحاب ایكه روایاتى نقل شده كه یادآور شباهت عذاب این قوم با اصحاب مدین است. گفته شده: پس از آنكه شعیب را تكذیب كردند و ناباورانه از او خواستند تا پاره اى از آسمان یا ابر «16» بر آنان بیفكند، خداوند 7 شبانه روز گرماى شدیدى را بر آنها مسلط «17» و باد را ساكن گرداند، به گونه اى كه نفس كشیدن بر آنان دشوار شد و آرامش را از آنان گرفت. پناه بردن به درون خانه ها و سردابها و استفاده از آب و سایه نیز براى خنك شدن بر آنان سودى نبخشید، آنگاه پس از 7 روز خداوند ابرى (ظُلّه) به سوى آنان فرستاد. اصحاب ایكه به سوى سایه آن ابر رو آوردند. ناگهان از آن ابر آتش بارید (صاعقه آنان را فرا گرفت) و همه آنان را نابود كرد «18»
در برخى نقلها تعبیرهاى مبالغه آمیزى در باره عذاب نازل شده بر اصحاب ایكه، دیده می شود كه می توان آن را تعبیرهایى مَجاز به شمار آورد؛ مانند اینكه خورشید آنان را به سان ملخى كه در ظرف پخته شود، سوزاند «19»، خداوند درى از دوزخ بر روى آنان گشود، آنگاه كه اصحاب ایكه زیر آن ابر گرد آمدند، چون كوهى بر سر آنان فرود آمد «20» و بر اثر آتشى كه از ابر بر آنان بارید همگى خاكستر شدند. «21» ابن كثیر اصحاب مدین و ایكه را یك امت دانسته، با توجه به آیه 91 اعراف/ 7 كه عذاب اصحاب مدین را رَجفه (زمین لرزه) و آیه 94 هود/ 11 كه عذاب آنان را صیحه (بانگ شدید) بیان كرده، درباره چگونگى عذاب می گوید: پس از پناه بردن مردم به سایه ابر، شعله هاى آتش بر آنان فرو بارید و زمین به لرزه درآمد و صیحه اى از آسمان برخاست و همه اصحاب ایكه را كه در زیر ابر جاى گرفته بودند نابود كرد. «22» برخلاف این نقلها و اظهار نظرها، در روایتى از ابن عباس در بیان نوع عذاب اصحاب ایكه با احتیاط برخورده شده است. او گفته است
هركس درباره چگونگى عذاب «یوم الظلّه» سخنى گفت او را تكذیب كن. «23» شاید به این سبب كه كسى از آنان نجات نیافت، تا چگونگى عذاب را شرح دهد«24»

 

سرزمین اصحاب ایكه

آخرین آیاتى كه درباره اصحاب ایكه نازل شده آیات 78- 79 سوره حجر/ 15 است:


و ان كانَ اصحبُ الایكَةِ لَظلِمین فانتَقَمنا مِنهُم وانَّهُما لَبِامامٍ مُبین

و راستی  اصحاب ایكه ستمگر بودند، پس، از آنان انتقام گرفتیم و آن دو سرزمین اصحاب ایكه و قوم لوط بر سر راهى آشكار است
از ذیل این دو آیه برمی آید كه آثار سرزمین اصحاب ایكه تا زمان نزول قرآن باقى و در كنار بزرگراه عمومى در معرض دید كاروانهاى تجارتى مكیان بوده است. در میان مفسران اتفاق نظر است كه سرزمین اصحاب ایكه میان مدینه و شام قرار داشته است. برخى آن را نزدیك مدین «25» و برخى دیگر آن را مابین ساحل دریای سرخ و مدین دانسته اند. «26» یاقوت حموى گفته است: به اعتقاد اهل تبوك، ایكه همان تبوك است كه آخرین غزوه رسول خدا صلى الله علیه و آله در آنجا واقع شد؛ ولى این نظر در كتب تفسیر دیده نشده است، بنابراین، ایكه باید همان مدین باشد كه مجاور تبوك بوده است. «27»

 

اصحاب ایكه و اهل مدین

آیا اصحاب ایكه همان اصحاب مدین اند؟ یكى از پرسش هاى جدى درباره اصحاب ایكه آن است كه باتوجه به اینكه پیامبر هر دو قوم در قرآن كریم حضرت شعیب علیه السلام معرفى شده است، آیا آنان یك قوم و ملت بودند كه قرآن كریم از آنان با دو عنوان یاد كرده یا آنكه دو قوم و گروه مستقل بودند، با پیامبرى مشترك و با اعمالى مشابه و فرجامى تقریباً نزدیك به هم؟


به نظر بیشتر مفسران اصحاب ایكه غیر از اهل مدین بوده اند و شعیبِ پیامبر ابتدا به سوى قوم خودش (اصحاب مدین) مبعوث شد و پس از نابودى آنان رسالت هدایت اصحاب ایكه را بر عهده گرفت «28»؛ اما مستند این نظر مفسران ظاهراً سخن قتاده است كه گفته: حضرت شعیب علیه السلام به سوى دو امت مبعوث شد: قوم خودش و اصحاب ایكه «29»، و هر یك از آن دو قوم با عذابى ویژه نابود شد «30»؛ در كنار ظاهر آیات كه از این دو قوم یاد كرده است. نیز عبدالله بن عمرو از پیامبر صلى الله علیه و آله نقل كرده است كه اهل مدین و اصحاب ایكه دو امت بودند كه خداوند شعیب را به سوى آنان فرستاد. «31»
در برابر این نظریه، گروهى از مفسران از جمله ابن عباس «32» معتقدند كه اصحاب ایكه همان اهل مدین اند. ابن كثیر ضمن غریب شمردن روایت عبدالله بن عمرو و تضعیف برخى از روایاتش آن را از اسرائیلیات دانسته و می گوید: عمده ترین دلیل نظر اول دو چیز است

خداوند در آیه :

والی مَدیَنَ اخاهُم شُعَیبًا

اعراف/ 7، 85

 1-شعیب را برادر اهل مدین خوانده؛ ولى شعیب برادر اصحاب ایكه خوانده نشده است.


2-كیفر اصحاب ایكه را عذاب «یوم الظُلّه» معرفى كرده؛ اما عذاب اهل مدین «رَجْفه» و «صَیْحه» بیان شده است، آنگاه در رد این دو دلیل می نویسد: با توجه به اینكه توصیف اهل مدین به اصحاب ایكه بر اثر پرستش درخت ایكه بود، مناسب نبود شعیب را برادر آنان معرفى كند؛ همچنین تعدد عذاب نیز نشان تعدد امت نیست وگرنه خود اهل مدین نیز باید دو امت شمرده شوند، زیرا در سوره اعراف عذاب آنان «رَجْفه» اما در هود «صَیْحه» معرفى شده است. «33» ابن كثیر می افزاید كه اشتراك اهل مدین واصحاب ایكه در صفت كم فروشى شاهدى بر این است كه آنان یك امت بودند و با چند گونه عذاب نابود شدند. «34» به این سخن ابن كثیر باید افزود كه ذكر اصحاب ایكه در كنار قوم نوح، عاد، فرعون، ثمود و لوط در دو سوره «ص» و «ق»، بدون آنكه در اینجا نامى از اهل مدین برده شود، و در مقابل، ذكر اهل مدین در كنار همین پیامبران در دو سوره اعراف و هود، بدون آنكه از اصحاب ایكه یاد شود، شاهدى بر یكى بودن اهل مدین و اصحاب ایكه است

 

قرائت و كتابت الأیكه:

«الأیْكَه» در سوره هاى «حجر» و «ق» به همین شكل و در سوره هاى «شعراء» و «ص» به شكل «لَئیْكَه» كتابت شده و همه قاریان در هر 4 مورد «الأیْكه» قرائت كرده اند، مگر قاریان شام و حجاز «35» كه در مورد اخیر «لَیْكه» قرائت كرده اند، ازاین رو برخى بین ایْكه و لَیْكه  فرق گذاشته و لَیْكه را نام شهر دانسته «36» و ایْكه را درخت یا بیشه؛ ولى ظاهراً قرائت «لَیْكَه» خطایى است كه بر اثر رسم الخط مصحف پدید آمده است و در قرآن موارد متعددى برخلاف قانون خط نوشته شده است، افزون بر اینكه «لَیْكَه» اسمى ناشناخته است«37»
ابن منظور درباره واژه لَیْكه می گوید: اصل ‏آن الایْكه بوده كه ابتدا همزه آن در تلفظ حذف شده و به صورت «الْیكه» درآمده و چون همزه اول آن نیز هنگام وصل به كلمه قبل تلفظ نمی شده هر دو همزه را در كتابت انداخته «38» و مطابق با تلفظ كتابت كرده اند

 

نویسنده: سیّد محمود دشتی

_________________________________________

پی نوشت

1. جامع ‏البیان، مج 8، ج 14، ص 64؛ مقاییس ‏اللغه، ج 1، ص 165؛ لسان العرب، ج 1، ص 289، «ایك»
2.
تفسیر قرطبى، ج 13، ص 90
3.
لغت نامه، ج 7، ص 9921؛ ج 13، ص 18855
4.
مقاییس ‏اللغه، ج 1، ص 165، «ایك»
5.
التبیان، ج 6، ص 349
6.
همان، ص 350
7.
جامع البیان، مج 8، ج 14، ص 64
8.
قصص ‏الانبیاء، ص 171
9.
البرهان فى علوم القرآن، ج 1، ص 281
10.
المیزان، ج 15، ص 312
11.
الكشاف، ج 3، ص 332
12.
تفسیر بیضاوى، ج 3، ص 263
13.
كشف الاسرار، ج 7، ص 148
14.
الكشاف، ج 3، ص 333؛ التفسیر الكبیر، ج 24، ص 164
15.
مجمع‏ البیان، ج 7، ص 317، المیزان، ج 15، ص 313
16.
الكشاف، ج 3، ص 334
17.
مجمع ‏البیان، ج 7، ص 317
18.
همان؛ روض ‏الجنان، ج 14، ص 352؛ المیزان، ج 15، ص 313
19.
الدرالمنثور، ج 6، ص 320
20.
تفسیر قرطبى، ج 13، ص 92
21.
همان؛ بحارالانوار، ج 12، ص 383
22.
قصص ‏الانبیاء، ص 177- 178
23.
جامع ‏البیان، مج 11، ج 19، ص 135
24.
كشف الاسرار، ج 7، ص 149
25.
المیزان، ج 15، ص 312
26.
الدرالمنثور، ج 6، ص 318
27.
معجم البلدان، ج 1، ص 291
28.
مع الانبیاء، ص 203
29.
جامع ‏البیان، مج 8، ج 14، ص 64
30.
الدرالمنثور، ج 5، ص 92
31.
همان، ص 91
32.
جامع ‏البیان، مج 11، ج 19، ص 130- 131
33.
قصص ‏الانبیاء، ص 177- 178
34.
همان، ص 178
35.
مجمع‏ البیان، ج 7، ص 316؛ التیسیر فى القراءات السبع، ص 166
36.
تفسیر قرطبى، ج 13، ص 90
37.
الكشاف، ج 3، ص 332
38.
لسان العرب، ج 1، ص 289

 

منابع:

برگرفته از «اعلام قرآن»، ج‏2، ص: 201

 





نوع مطلب : تــــدبّــــــر در قــــــــرآن، اصحاب و اقوام در قـــــــرآن، 
برچسب ها : اصحاب و اقوام در قرآن کریم، تدبّر در قرآن،
لینک های مرتبط :
          
دوشنبه 13 آذر 1396
نظرات پس از تایید نشان داده خواهند شد.





موضوعات
آمار وبلاگ
  • کل بازدید :
  • بازدید امروز :
  • بازدید دیروز :
  • بازدید این ماه :
  • بازدید ماه قبل :
  • تعداد نویسندگان :
  • تعداد کل پست ها :
  • آخرین بازدید :
  • آخرین بروز رسانی :
امکانات جانبی
ابزار وبلاگ نویسی

وبـــــــلاگ قـــــــــرآن و عـــــــترت

اخبار ایران:

اخبار جهان:

اخبار اقتصادی:

اخبار علمی

اخبار فناوری و اطلاعات

اخبار هنری:

اخباراجتماعی

اخبار ورزشی

--------------------------------------------------------------------------------------

آپلود نامحدود عکس و فایل

آپلود عکس

دریافت کد آپلود سنتر

--------------------------------------------------------------------------------------
Google

در این وبلاگ
در كل اینترنت
-------------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------------- ساخت وبلاگ
شبکه اجتماعی فارسی کلوب | Buy Mobile Traffic | سایت سوالات